منطق دو سخنرانی و پیامدهای آن | پایگاه اطلاع رسانی دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی

شما اینجا هستید

منطق دو سخنرانی و پیامدهای آن

 

 

رؤسای جمهور ایران و آمریکا در سوم مهر 1397 در اجلاس سالانۀ مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی کردند. مجمع عمومی سازمان ملل هر سال اوایل مهر برگزار و رؤسای کشورها سیاست‌ها و مواضع کشورشان را در مورد مسائل مختلف جهان تشریح می‌کنند. خروج آمریکا از برجام و تشدید تقابل و تنش کلامی میان ایران و آمریکا در ماه‌های گذشته به‌همراه پیشنهاد بدون شرط ترامپ برای دیدار با رئیس‌جمهور ایران موجب افزایش حساسیت‌ها نسبت سفر دکتر روحانی به نیویورک و سخنرانی رؤسای جمهور دو کشور در مجمع عمومی سازمان ملل شده بود.

در این سخنرانی هر دو نفر علاوه بر مسائل و موضوعات متفاوتی که طرح‌کردن، بخش مهمی از مطالب خود را به سیاست‌ها و مواضع کشور مقابل اختصاص دادند. هر دو نفر تلاش کردند مواضع دولت خود را به هیأت‌های شرکت‌کننده تشریح، از اقدامات کشورشان دفاع و رویکرد خود را برای حل و فصل مسائل و مشکلات جهانی ارائه و کشورهای دیگر را به همکاری دعوت نمایند. اما مبنا و منطق رؤسای جمهور دو کشور در تأمین اهداف و منافع ملی متفاوت بود.

 

منطق یک‌جانبه‌گرایی

سخنرانی ترامپ بر بنیان یک‌جانبه‌گرایی، حمایت‌گرایی ملی‌گرایانه و مقابله با چندجانبه‌گرایی و روند جهانی‌شدن استوار بود. او با رد جهان‌گرایی دکترین وطن‌دوستی و حمایت‌گرایی را طرح و تأکید داشت که اولویت نخست او آمریکاست. وظیفه دولت‌های دیگر نیز باید حمایت از منافع ملی کشور خودشان باشد. او به‌شکل اغراق‌آمیزی گزارشی از عملکرد دو سال دولت خود را ارائه کرد که موجب واکنش تمسخرآمیز حضار شد. ترامپ به تعریف و تمجید از آمریکا ادامه داد و با صفات عالی از اقتصاد، قدرت، کاهش بیکاری، انجام اصلاحات، هزینه نظامی آمریکا یاد کرد.

سخنرانی او پر بود از صفات تفصیلی و عالی و دوگانه‌سازی‌های افراطی که بر مقیاس نظر و برداشت ترامپ مشخص می‌شد. تا دیروز بدترین و امروز بهترین بودند. از نظر او آمریکا قلب نظام بین‌الملل و ترامپ در رأس آن است و اوست که مشخص می‌سازد سیاست چه کشوری درست و چه کشوری نادرست است؛ او است که بهترین عملکرد را در بین نه تنها رؤسای جمهور همه کشورهای جهان بلکه آمریکا دارد؛ بنابراین سازمان‌های بین‌المللی و کشورهای دیگر باید در خدمت سیاست دولت آمریکا باشند. او به‌رغم این که در جلسۀ شورای امنیت ناگزیر به نشستن در جلسه بود، اما گوشی برای شنیدن نظرات دیگران نداشت و در انزوای کامل در موضوع برجام بر درستی سیاست خود تأکید و دیگران را به همراهی با خود خواسته و تهدید کرد که در صورت عدم همراهی هزینه سنگینی پرداخت خواهند کرد.

منطق ترامپ بر قدرت نظامی و اقتصادی آمریکا استوار است. در مقابل همۀ جهانیان ایستاده و حاضر به عمل به تعهدات قانونی و اخلاقی خود نیست یا دست‌کم می‌خواهد نشان دهد که اعتنایی به این قواعد، مقررات و تعهدات نمی‌کند. ترامپ بی‌توجه به همه قواعد و اصول پذیرفته شده بین‌المللی نه تنها ایران را تهدید می‌کند، بلکه دولت‌های دیگر را نیز تهدید می‌کند که باید با او همراهی کنند.

پیامدهای این رویکرد می‌تواند در کوتاه‌مدت برای جمهوری اسلامی ایران و درازمدت برای جامعۀ بین‌المللی و آمریکا بسیار پرهزینه باشد. استفادۀ عریان ترامپ قدرت و بی‌توجهی به تمام قواعد و اصول جامعۀ بین‌المللی موجب تشدید بحران در روابط خارجی و وضعیت اقتصادی کشور خواهد شد و از این نظر  جمهوری اسلامی ایران هزینه زیادی را متحمل خواهد شد. اما در بلند هزینه این رویکرد گریبان‌گیر جامعۀ بین‌المللی و آمریکا هم خواهد شد. هر چند نظام بین‌الملل یک جامعۀ آنارشی تلقی می‌شود و قدرت نقش مهمی در پیشبرد سیاست و تأمین اهداف و منافع کشورها دارد، اما در طی سده‌های گذشته و به‌ویژه پس از جنگ جهانی دوم اصول و قواعد رفتاری قابل ملاحظه‌ای به‌وجود آمده است و رفتار دولت‌ها را تنظیم و پیش‌بینی‌پذیر و عملاً سیاست‌ها را منطقی می‌نماید.

ترامپ با یک‌جانبه‌گرایی و وطن‌دوستی افراطی ارزش‌ها، قواعد و هنجارهای بین‌المللی را نادیده گرفته و نه تنها کمکی به پیشرفت جامعۀ بین‌المللی نکرده، بلکه موجب پسرفت در این زمینه شده است. تداوم این روند موجب شکل‌گیری مقاومت در برابر آمریکا خواهد شد که نشانه‌های آن از همین حالا آشکار گشته است. استفاده بی‌پروای آمریکا از ابزار تحریم و قدرت دلار و حملۀ شدید آن به نمادها و سازمان‌های چندجانبه‌گرایی از جمله شورای حقوق بشر و دادگاه بین‌‌‌الملل کیفری در درازمدت قدرت آن را در جامعۀ بین‌المللی تضعیف و بر بنیان‌های قدرت این کشور آسیب جدی خواهد زد.

 

منطق چندجانبه‌گرایی

رئیس‌جمهور ایران درست برخلاف ترامپ یک رویکرد چندجانبه‌گرایانه در پیش گرفته بود. او بیش از این که بر قدرت نظامی و اقتصادی تکیه کند و تمام قواعد و هنجارها را به منظور تأمین اهداف دولت خود نادیده بگیرد و دیگر اعضای جامعۀ بین‌‌المللی را تهدید کند، بر منطق شکل‌گیری جامعه بین‌المللی و قدرت کلام تکیه داشت. هدف او یارگیری از جامعۀ بین‌المللی و نشان‌دادن رویکرد نادرست و زیان‌بار دولت ترامپ بر ایران و جامعۀ بین‌‌المللی بود. مخاطب او بر خلاف ترامپ نه داخل کشور بلکه جامعۀ بین‌‌المللی و یارگیری از اعضای این جامعه برای تحقق اهداف و منافع ملی و حل و فصل مسائل و مشکلات ملی در عرصه بین‌‌المللی بود.

به نظر می‌رسد او به صورت مشخص در حوزه برجام نشان داد که چقدر به قواعد، اصول و تعهدات بین‌المللی پای‌بند است. آنها کوشیدن درست برخلاف همۀ ادعاهای آمریکا از ایران چهره یک دولت مسئول و پاسخگو را ترسیم کنند که علاوه بر پای‌بندی به تعهدات، به مذاکره و دیپلماسی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سازوکارهای حل‌و فصل اختلافات در عرصه بین‌‌المللی معتقد است و اگر طرف مقابل به الزامات آن متعهد باشد، از آن استقبال می‌کند.

به نظر می‌رسد هیأت ایرانی در نشان دادن سیاست نادرست ترامپ در مورد برجام و عدم صداقت آن در پیشنهاد مذاکره بسیار موفق بود. پای‌بندی ایران به برجام به او کمک کرد تا به جامعۀ بین‌‌المللی نشان دهد که دولتی مسئول است و درست بر خلاف آمریکا به تمام تعهداتش عمل کرده و این آمریکا است که قطعنامه‌های بین‌‌المللی را نادیده گرفته و نقض می‌کند. نشست وزرای خارجه گروه ۴+۱ در حاشیۀ مجمع عمومی سازمان ملل و ارائۀ سازوکاری برای ارتباط مالی و بانکی اتحادیه اروپا با ایران که موجب عصبانیت و واکنش تهدیدآمیز و بی‌سابقۀ مقامات ارشد آمریکا به این نشست شد، نشان‌دهنده موفقیت ایران در موضوع برجام است.

حمایت رؤسای قدرت‌های بزرگ و اعضای دائمی شورای امنیت از رفتار و عملکرد ایران در برجام و مخالفت با نظر ترامپ در نشست شورای امنیت شاهد دیگری بر موفقیت ایران به شمار می‌آید. سخنان حکیمانه، رویکرد چندجانبه‌گرایانه، پای‌بندی به تعهدات، اجتناب از تقابل‌گرایی موجب انزوا آمریکا در نشست شورای امنیت شد و در آن اعضای دائمی شورای امنیت از موضع ایران در برجام حمایت و به مخالفت با سیاست آمریکا برخاستند. با چنین رویکردی عملاً جلسه شورای امنیت که برای نشان‌دادن نقض قطعنامه‌های شورا از سوی ایران شکل گرفته بود، به محلی برای نشان‌دادن بی‌توجهی آمریکا به تعهدات و قواعد تبدیل شد و عملاً این دولت ترامپ بود که به نقض قطعنامه‌ها و نادیده گرفتن توافقات بین‌المللی متهم شد.

 

سخن پایانی

موفقیت ایران در عرصه سازمان ملل و جامعۀ بین‌‌المللی نسبی است. فعالیت‌های موشکی و منطقه‌‌ای  جمهوری اسلامی ایران، به همراه دولت ترامپ مورد انتقاد دولت‌های اروپایی و کشورهای عربی منطقه بود. آنها در این موارد بیش از این که با روایت ایران همراهی کنند، روایت آمریکا را پذیرفته و با او همراهی کردند. آنها سیاست ایران در منطقه را مسئولانه نمی‌دانستند و در دیدارهای دوجانبه و مصاحبه‌ها و سخنرانی‌ها خواستار محدودسازی فعالیت‌های موشکی ایران، حمایت از گروه‌ها مسلح در منطقه و آزادی اتباع زندانی غربی در ایران شدند. در همین حال افزایش قیمت دلار در داخل کشور نشان‌دهنده این است که تهدیدات آمریکا در بازارها بیش از تعهدات قدرت‌های بزرگ دیگر مؤثر است و به‌رغم تأثیر ملموس رویکرد هیأت ایرانی در تعدیل اقدامات آمریکا موجب ایجاد امیدواری به آیندۀ اقتصاد ایران نشده است.

موفقیت در برجام نشان دهنده درستی رویکرد جمهوری اسلامی ایران در این زمینه است. اوضاع خطیر ایران، محدودیت و ناتوانی اروپا در مقابله با آمریکا و اوضاع خطیر سیاسی و اقتصادی داخل کشور ایجاب می‌کند که جمهوری اسلامی ایران با اعتماد به نفس بالا مسیر متفاوتی را آغاز نماید و قبل از این که سررشته امور از دست دولت خارج شود و نظام سیاسی با بحران غیرقابل کنترل روبرو شود، رویه و رویکرد چندجانبه‌گرایی و اعتقاد به سازوکارهای مسالمت‌آمیز در حل و فصل اختلافات را به سایر موضوعات گسترش داده و به یارگیری در عرصۀ بین‌المللی اقدام و گروه‌های تندرو را در داخل دولت ترامپ و منطقه منزوی و مأیوس نماید.

منبع تحلیل: پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی

منطق دو سخنرانی و پیامدهای آن

49